Εκφυλιστική Νόσος Σπονδυλικής Στήλης

Τι είναι η εκφυλιστική νόσος της σπονδυλικής στήλης;

Μια φυσιολογική, αλλά όχι πάντα «αθώα» εκφύλιση της σπονδυλικής στήλης που σε ορισμένους ασθενείς εξελίσσεται σε κλινικά σημαντική νόσο.

Με τον όρο εκφυλιστική νόσος σπονδυλικής στήλης ή σπονδύλωση περιγράφουμε τις αλλοιώσεις που συμβαίνουν με τα χρόνια στους:

• μεσοσπονδύλιους δίσκους (αφυδάτωση, μείωση ύψους, ρωγμές, κήλη),
• αρθρώσεις (ζυγοαποφυσιακές/facet, uncovertebral στην αυχενική μοίρα),
• συνδέσμους & μαλακά μόρια (πάχυνση, χαλάρωση, υπερτροφία),
• οστικό περίγραμμα (οστεόφυτα, στένωση του σπονδυλικού σωλήνα και των τρημάτων).

Οι αλλοιώσεις αυτές μπορεί να παραμείνουν σιωπηλές ή να εκδηλωθούν με:

• αξονικό πόνο στον αυχένα ή τη μέση,
• ριζοπάθεια – άλγος, μούδιασμα ή αδυναμία στο χέρι ή στο πόδι,
• μυελοπάθεια – προοδευτική διαταραχή βάδισης, ισορροπίας, λεπτών κινήσεων, σφιγκτήρων.

Πόσο συχνή είναι & ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Πολύ συχνή σε απεικονιστικό επίπεδο, κλινικά σημαντική μόνο σε ένα τμήμα του πληθυσμού.

Η σπονδύλωση είναι ηλικιακή διεργασία που συμβαίνει σχεδόν καθολικά. Ακτινολογικά ευρήματα εκφύλισης δίσκων και αρθρώσεων βλέπουμε:

• σε περίπου 10% των ανθρώπων γύρω στα 25 έτη,
• σε ποσοστά που πλησιάζουν το 95% γύρω στα 65 έτη.

Ωστόσο, δεν αναπτύσσουν όλοι συμπτώματα. Παράγοντες κινδύνου για συμπτωματική σπονδύλωση είναι:

• Κάπνισμα.
• Επαναλαμβανόμενη μηχανική καταπόνηση (βαριά χειρωνακτική εργασία, έντονη άρση βαρών, κραδασμοί).
• Παχυσαρκία και καθιστική ζωή.
• Γενετική προδιάθεση – «κακή ποιότητα» δίσκου/κολλαγόνου.
• Παλαιότερα τραύματα ή χειρουργεία στη σπονδυλική στήλη.

Η εκφυλιστική νόσος μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, πιο συχνά όμως μετά τα 40–45 έτη. Σε νεότερους ασθενείς, συνήθως κυριαρχούν η δισκοκήλη και η ριζοπάθεια, ενώ σε μεγαλύτερες ηλικίες, η στενωτική νόσος και η μυελοπάθεια.

Πώς ξεκινά η εκφύλιση – τι συμβαίνει στους δίσκους & τις αρθρώσεις;

Ο πυρήνας του προβλήματος βρίσκεται στον μεσοσπονδύλιο δίσκο – από την αφυδάτωση του δίσκου ξεκινά μια «αλυσίδα» αλλαγών σε ολόκληρο το λειτουργικό τμήμα της σπονδυλικής στήλης.

Αρχικό στάδιο είναι η αφυδάτωση του μεσοσπονδυλίου δίσκου (δισκοπάθεια): αλλάζει η σύσταση των γλυκοζαμινογλυκανών, μειώνεται το ύψος, ο δίσκος χάνει την ελαστικότητά του.

Αυτό οδηγεί σε:

• Μεταφορά φορτίου στις αρθρώσεις (facet, uncovertebral),
• υπερτροφία συνδέσμων (ωχρός σύνδεσμος, οπίσθιος επιμήκης),
• σχηματισμό οστεοφύτων στα χείλη των σπονδύλων,
• στένωση των τρημάτων όπου εξέρχονται τα νεύρα και του σπονδυλικού σωλήνα,
• στένωση του σπονδυλικού σωλήνα.

Όταν η πίεση γίνεται εντοπισμένη και παθολογική, μπορεί να προκληθεί κήλη μεσοσπονδυλίου δίσκου (πρόσθια ή οπίσθια προβολή/ρήξη του δίσκου) ή στενωτική νόσος με χρόνια πίεση επί των νευρικών δομών.

Τι είναι ο «απλός» αυχενικός / οσφυϊκός πόνος (αξονικός πόνος);

Πόνος που εντοπίζεται στον αυχένα ή τη μέση, χωρίς απαραίτητα αντανάκλαση σε χέρια ή πόδια, και μπορεί να προέρχεται από δίσκο, αρθρώσεις ή μυοσυνδετικό ιστό.

Ο όρος αξονικός πόνος περιγράφει τον πόνο που περιορίζεται στην περιοχή της σπονδυλικής στήλης (αυχενικό ή οσφυϊκό), χωρίς σαφή ριζιτικά συμπτώματα.

Κύριες πηγές:

• Δισκογενής πόνος – ρωγμές, φλεγμονή ή ενδοδισκική πίεση στον εκφυλισμένο δίσκο.
• Αρθριτικός/facet πόνος – εκφύλιση των ζυγοαποφυσιακών αρθρώσεων με φλεγμονή και σπασμό των παρασπονδυλικών μυών.
• Μυοσυνδετικός πόνος – υπέρχρηση, κακή στάση, μυϊκός σπασμός.

Συνήθως επιδεινώνεται με παρατεταμένη όρθια/καθιστή στάση, κακή εργονομία, άρση βάρους ή συγκεκριμένες κινήσεις και βελτιώνεται με ανάπαυση, ήπια κίνηση, φυσικοθεραπεία.

Τι είναι η ριζοπάθεια & ποια συμπτώματα πρέπει να προσέξω;

Όταν ένα νεύρο πιέζεται ή ερεθίζεται στο σημείο εξόδου του από τη σπονδυλική στήλη, ο πόνος «ακολουθεί» τη διαδρομή του νεύρου στο χέρι ή το πόδι.

Ριζοπάθεια σημαίνει συμπτωματολογία από πίεση μιας ρίζας νεύρου: συχνά από κήλη δίσκου ή οστεόφυτα στο σπονδυλικό τρήμα. Κλασικά σύνδρομα:

• Αυχενική ριζοπάθεια – πόνος, μούδιασμα, «ηλεκτρισμός» στο χέρι, αδυναμία σε συγκεκριμένες μυικές ομάδες, ανάλογα με τη ρίζα (Α5–Α8).
• Οσφυοϊερά ριζοπάθεια (ισχιαλγία) – άλγος που ξεκινά από τη μέση/γλουτό και κατεβαίνει κατά μήκος του ποδιού (Ο4–Ι1), με ή χωρίς μυϊκή αδυναμία.

Συμπτώματα που χρειάζονται άμεση αξιολόγηση:

• Ξαφνική ή προοδευτική αδυναμία στο χέρι ή το πόδι.
• Απώλεια ελέγχου ούρησης/αφόδευσης ή έντονο μούδιασμα δίκην σέλας – πιθανό σύνδρομο ιππουρίδας, επείγουσα κατάσταση.
• Συνεχής, αφόρητος πόνος που δεν υποχωρεί με αναλγητικά.

Τι είναι η αυχενική μυελοπάθεια & γιατί θεωρείται σοβαρή;

Η αυχενική μυελοπάθεια είναι προοδευτική βλάβη του νωτιαίου μυελού λόγω χρόνιας πίεσης στον αυχένα – αν αφεθεί χωρίς αντιμετώπιση, μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμη αναπηρία.

Σε ορισμένους ασθενείς, η σπονδύλωση και η στένωση του αυχενικού σωλήνα προκαλούν χρόνια πίεση στον νωτιαίο μυελό. Αυτό οδηγεί σε:

• Διαταραχή βάδισης, αστάθεια, ο ασθενής «σκοντάφτει χωρίς λόγο».
• Δυσκολία σε λεπτές κινήσεις (κουμπιά, γραφή, χειρισμός μικρών αντικειμένων).
• Αδυναμία στα άνω ή/και κάτω άκρα.
• Αίσθημα δυσκαμψίας, σπαστικότητας ή «ηλεκτρικού ρεύματος» στα άκρα.
• Σε πιο προχωρημένα στάδια: διαταραχές σφιγκτήρων (ουρήσεως/αφόδευσης).

Η μυελοπάθεια δεν είναι απλός «πόνος στον αυχένα» – είναι νευρολογική πάθηση του νωτιαίου μυελού. Η έγκαιρη αναγνώριση και νευροχειρουργική αποσυμπίεση μπορούν να σταθεροποιήσουν ή και να βελτιώσουν την κλινική εικόνα.

Πώς γίνεται η διάγνωση – εξετάσεις & απεικόνιση;

Η κλινική εξέταση προηγείται, η μαγνητική τομογραφία επιβεβαιώνει – δεν θεραπεύουμε την εικόνα, αλλά τον ασθενή.

Ο διαγνωστικός έλεγχος περιλαμβάνει συνήθως:

• Αναλυτικό ιστορικό – διάρκεια/χαρακτήρας πόνου, νευρολογικά συμπτώματα, κόπωση, επιβάρυνση.
• Νευρολογική εξέταση – μυϊκή ισχύς, αντανακλαστικά, αισθητικότητα, δοκιμασίες βάδισης και λεπτών κινήσεων.
• Απεικόνιση:
  • Μαγνητική τομογραφία (MRI) αυχενικής/οσφυϊκής μοίρας – μέθοδος εκλογής για αξιολόγηση των μεσοσπονδύλιων δίσκων, νεύρων και του νωτιαίου μυελού.
  • Ακτινογραφίες σε όρθια θέση για εκτίμηση ευθυγράμμισης, λόρδωσης/κύφωσης, αστάθειας.
  • CT ή CT–μυελογραφία σε ειδικές περιπτώσεις (οστικές δομές, προεγχειρητικός σχεδιασμός).
• Ηλεκτροφυσιολογικός έλεγχος (ΗΜΓ) – βοηθητικός σε επιλεγμένες περιπτώσεις για διάκριση ριζοπάθειας από περιφερική νευροπάθεια.

Η απόφαση για θεραπεία δεν βασίζεται μόνο στην εικόνα της MRI αλλά στην αντιστοίχιση κλινικών συμπτωμάτων, νευρολογικής εξέτασης και απεικόνισης.

Πότε αρκεί συντηρητική θεραπεία & φυσικοθεραπεία;

Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, η πρώτη γραμμή είναι η μη χειρουργική αντιμετώπιση – εφόσον δεν υπάρχουν ανησυχητικά νευρολογικά συμπτώματα.

Τυπικά μέτρα συντηρητικής αγωγής περιλαμβάνουν:

• Φαρμακευτική αγωγή – αναλγητικά, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, μυοχαλαρωτικά, σε επιλεγμένες περιπτώσεις νευροπαθηκά αναλγητικά.
• Εξατομικευμένο πρόγραμμα φυσικοθεραπείας – ενδυνάμωση κορμού, διατάσεις, εκπαίδευση στάσης και εργονομίας.
• Τροποποίηση καθημερινών δραστηριοτήτων – απώλεια βάρους, διακοπή καπνίσματος, αποφυγή υπερφόρτισης.
• Επεμβατικές θεραπείες πόνου (σε συνεργασία με εξειδικευμένο αναισθησιολόγο) – διαγνωστικές/θεραπευτικές διηθήσεις αποφυσιακών αρθρώσεων, ριζιτικών μπλοκ κ.λπ.

Συντηρητική αγωγή είναι συνήθως κατάλληλη όταν:

• υπάρχει πόνος αλλά όχι προοδευτική αδυναμία ή μυελοπάθεια,
• τα συμπτώματα έχουν μικρή διάρκεια (εβδομάδες–λίγους μήνες),
• ο ασθενής ανταποκρίνεται σταδιακά στη θεραπεία.

Πότε χρειάζεται χειρουργείο για δισκοκήλη & ριζοπάθεια;

Στοχευμένη αποσυμπίεση της ρίζας – όταν ο πόνος και η νευρολογική βλάβη επιμένουν παρά τη κατάλληλη συντηρητική αγωγή.

Η χειρουργική αντιμετώπιση κήλης δίσκου (αυχενικής ή οσφυϊκής) και ριζοπάθειας εξετάζεται όταν:

• υπάρχει επίμονη, έντονη ριζιτική συμπτωματολογία (ισχιαλγία, βραχιονιαλγία) για > 6–8 εβδομάδες παρά σωστή συντηρητική αγωγή,
• υπάρχει αποδεδειγμένη νευρολογική βλάβη (μυϊκή αδυναμία, σημαντική αισθητική απώλεια) που συσχετίζεται με τα ευρήματα MRI,
• υπάρχουν επαναλαμβανόμενα επεισόδια που περιορίζουν σοβαρά την καθημερινότητα και την εργασία.

Κύριες χειρουργικές τεχνικές:

• Μικροδισκεκτομή (οσφυϊκή) – μικρή οπίσθια τομή, χρήση μικροσκοπίου, αφαίρεση του τμήματος του δίσκου που πιέζει τη ρίζα.
• Αυχενική πρόσθια μικροδισκεκτομή & σπονδυλοδεσία (ACDF) – αφαίρεση δίσκου/οστεοφύτων, τοποθέτηση κλωβού/μοσχεύματος και, συχνά, πλάκας.
• Σε επιλεγμένες περιπτώσεις: κινητές προθέσεις δίσκου (cervical arthroplasty).

Στόχος είναι η αποσυμπίεση του νεύρου και η ταχεία ανακούφιση του ριζικού πόνου, με όσο το δυνατόν μικρότερη επεμβατικότητα και διατήρηση της σταθερότητας.

Πότε χρειάζεται χειρουργείο για αυχενική μυελοπάθεια;

Στην αυχενική μυελοπάθεια, η χειρουργική αποσυμπίεση είναι συνήθως θεραπεία εκλογής, καθώς η νόσος τείνει να επιδεινώνεται με τον χρόνο.

Ενδείξεις χειρουργικής αποσυμπίεσης σε αυχενική μυελοπάθεια:

• Κλινικά τεκμηριωμένη μυελοπάθεια (διαταραχή βάδισης, σπαστικότητα, διαταραχή λεπτών κινήσεων) με αντίστοιχα ευρήματα στη MRI.
• Προοδευτική επιδείνωση παρά τη συντηρητική παρακολούθηση.
• Σημαντική στένωση του αυχενικού σωλήνα και συμπίεση νωτιαίου μυελού με αυξημένο σήμα στη MRI.

Βασικές χειρουργικές στρατηγικές:

• Πρόσθια προσπέλαση (ACDF, πρόσθια σωματεκτομή και σπονδυλοδεσία) – όταν οι κύριες βλάβες είναι πρόσθια (δίσκοι, οστεόφυτα) και λίγα επίπεδα.
• Οπίσθια προσπέλαση (πεταλεκτομή/πεταλοπλαστική με ή χωρίς σπονδυλοδεσία) – σε πολυεπίπεδη στένωση, διατήρηση ή βελτίωση της λόρδωσης.

Στόχος είναι η αποσυμπίεση του νωτιαίου μυελού και η αρθροδεσία όπου απαιτείται, ώστε να επιτευχθεί σταθεροποίηση ή βελτίωση της νευρολογικής εικόνας και να μειωθεί ο κίνδυνος μελλοντικής αναπηρίας.

Ποια είναι η μετεγχειρητική πορεία & η μακροπρόθεσμη πρόγνωση;

Στόχος δεν είναι μόνο η ανακούφιση του πόνου, αλλά η επιστροφή στη καθημερινότητα με ασφάλεια και η καθυστέρηση περαιτέρω εκφύλισης.

Μετά από επεμβάσεις για δισκοκήλη / ριζοπάθεια:

• Συχνά ταχεία ύφεση του ριζιτικού πόνου ήδη από τις πρώτες ημέρες.
• Βαθμιαία βελτίωση μούδιασματος και ισχύος (όπου υπάρχει δυνητικά αναστρέψιμη βλάβη).
• Επιστροφή σε ελαφρά εργασία και καθημερινές δραστηριότητες σε λίγες εβδομάδες, ανάλογα με την περίπτωση.

Μετά από επεμβάσεις για αυχενική μυελοπάθεια:

• Στόχος κυρίως η σταθεροποίηση της νόσου – σε σημαντικό ποσοστό παρατηρείται και βελτίωση.
• Η πρόγνωση εξαρτάται από τη διάρκεια & βαρύτητα των συμπτωμάτων προ χειρουργείου.
• Η πλήρης αναστροφή προχωρημένων βλαβών δεν είναι πάντα εφικτή – γι’ αυτό η έγκαιρη παρέμβαση είναι κρίσιμη.

Μακροπρόθεσμα, η πρόγνωση επηρεάζεται από:

• την τήρηση οδηγιών (άσκηση, βάρος, εργονομία),
• τον έλεγχο παραγόντων κινδύνου (κάπνισμα, παχυσαρκία),
• την ύπαρξη πολυεπίπεδης εκφυλιστικής νόσου σε άλλα τμήματα της σπονδυλικής στήλης.