Οστεοπορωτικά κατάγματα σπονδυλικής στήλης

Τι είναι η οστεοπόρωση & η οστεοπενία;

Πρόκειται για παθήσεις όπου το οστό γίνεται πιο αραιό, πιο εύθραυστο και λιγότερο ανθεκτικό, αυξάνοντας τον κίνδυνο κατάγματος ακόμη και με μικρή καταπόνηση.

Με απλά λόγια, στην οστεοπόρωση το οστό χάνει μέρος της μάζας και της ποιότητάς του – σαν να «λεπταίνει» ο σκελετός εκ των έσω. Η οστεοπενία είναι ένα ενδιάμεσο στάδιο: τα οστά είναι πιο αδύναμα από το φυσιολογικό, αλλά όχι τόσο όσο στην οστεοπόρωση. Και στις δύο περιπτώσεις αυξάνεται ο κίνδυνος για:

• Σπονδυλικά συμπιεστικά κατάγματα (κυρίως θωρακική & οσφυϊκή μοίρα).
• Κατάγματα ισχίου μετά από πτώση.
• Κατάγματα καρπού ή άλλων οστών με ήπια κάκωση.

Η οστεοπόρωση είναι περισσότερο νόσος της τρίτης ηλικίας, ιδιαίτερα σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και σε άνδρες ή νεότερες γυναίκες όταν υπάρχουν δευτεροπαθείς αιτίες (ενδοκρινολογικά νοσήματα, χρόνια λήψη κορτιζόνης κ.λπ.).

Πόσο συχνές είναι & ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Η οστεοπόρωση και η οστεοπενία είναι εξαιρετικά συχνές. Ο κίνδυνος αυξάνεται με την ηλικία, το φύλο, τις ορμονικές αλλαγές και συγκεκριμένους παράγοντες τρόπου ζωής.

Κύριες ομάδες υψηλού κινδύνου:

• Μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες – λόγω απότομης πτώσης των οιστρογόνων.
• Άνδρες > 70 ετών.
• Άτομα με οικογενειακό ιστορικό οστεοπόρωσης ή καταγμάτων ισχίου.
• Ασθενείς με μακροχρόνια λήψη κορτικοστεροειδών (π.χ. για ρευματολογικά νοσήματα).
• Άτομα με ενδοκρινολογικά νοσήματα (υπερθυρεοειδισμός, υπερπαραθυρεοειδισμός, σακχαρώδης διαβήτης).
• Άτομα με γαστρεντερικές παθήσεις που μειώνουν την απορρόφηση ασβεστίου (π.χ. κοιλιοκάκη, φλεγμονώδης νόσος εντέρου).
• Καπνιστές, άτομα με υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, καθιστική ζωή, χαμηλό σωματικό βάρος.

Όσο περισσότεροι παράγοντες κινδύνου συνυπάρχουν, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα εμφάνισης οστεοπόρωσης και κατάγματος – και τόσο πιο σημαντικός ο έγκαιρος έλεγχος.

Πώς λειτουργεί φυσιολογικά το οστό & τι αλλάζει στην οστεοπόρωση;

Το οστό δεν είναι «στατικό υλικό», αλλά ένας ζωντανός ιστός που συνεχώς γκρεμίζεται και ξαναχτίζεται. Στην οστεοπόρωση διαταράσσεται αυτή η ισορροπία.

Σε έναν υγιή σκελετό, δύο βασικοί τύποι κυττάρων συνεργάζονται:

• Οστεοκλάστες – «γκρεμίζουν» το παλιό ή φθαρμένο οστό.
• Οστεοβλάστες – «χτίζουν» νέο, υγιές οστό.

Στην οστεοπόρωση:

• η δραστηριότητα των οστεοκλαστών υπερισχύει,
• η παραγωγή νέου οστού δεν προλαβαίνει να αντισταθμίσει την απώλεια,
• η οστική πυκνότητα μειώνεται και αλλοιώνεται η μικροαρχιτεκτονική (λεπταίνουν οι οστικές δοκίδες, δημιουργούνται «κενά»).

Ειδικά στους σπονδύλους (που αποτελούνται κυρίως από σπογγώδες οστό) αυτή η απώλεια μάζας οδηγεί σε συμπιεστικά κατάγματα ακόμη και με πολύ μικρές καταπονήσεις (π.χ. σήκωμα μιας τσάντας, απότομη κάμψη κορμού, βήχας).

Πώς εκδηλώνεται κλινικά – τι συμβαίνει στη σπονδυλική στήλη;

Η οστεοπόρωση συνήθως παραμένει «σιωπηλή» μέχρι να συμβεί ένα κάταγμα. Τότε, ο πόνος και η παραμόρφωση της σπονδυλικής στήλης οδηγούν τον ασθενή στον γιατρό.

Τυπικά χαρακτηριστικά:

• Σπονδυλικά συμπιεστικά κατάγματα – αιφνίδιος ή υποξύς πόνος στη μέση ή στο θώρακα, που επιδεινώνεται με την όρθια στάση ή το βάδισμα και βελτιώνεται στην κατάκλιση.
• Προοδευτική κύφωση («καμπούρα»), απώλεια ύψους, παραμόρφωση.
• Πολλές φορές τα κατάγματα είναι σιωπηλά και ανιχνεύονται τυχαία σε ακτινογραφίες ή CT/MRI.

Νευρολογικά συμπτώματα (μούδιασμα, αδυναμία) εμφανίζονται συνήθως μόνο σε πιο σοβαρές βλάβες, όταν ο σπόνδυλος καταρρεύσει με οπισθία μετατόπιση και πιέσει τον νωτιαίο μυελό ή τις ρίζες.

Πώς γίνεται η διάγνωση (DEXA, T-score, FRAX);

Η διάγνωση στηρίζεται σε συνδυασμό κλινικών δεδομένων, απεικόνισης και μέτρησης οστικής πυκνότητας.

1. Μέτρηση οστικής πυκνότητας – DEXA

Η DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) είναι η «εξέταση εκλογής» για τη μέτρηση της οστικής πυκνότητας. Συνήθως γίνεται:

• στο ισχίο,
• στη σπονδυλική στήλη (οσφυϊκή μοίρα) – με προσοχή σε εκφυλιστικές αλλοιώσεις που μπορεί να δώσουν ψευδώς αυξημένες τιμές,
• ή στην περιοχή του αντιβραχίου/καρπού, όταν χρειάζεται.

Η DEXA δίνει δύο βασικές τιμές:

• T-score: σύγκριση με νέο, υγιή πληθυσμό (< 30 ετών). Χρησιμοποιείται για διάγνωση οστεοπενίας/οστεοπόρωσης.
• Z-score: σύγκριση με άτομα της ίδιας ηλικίας, φύλου και φυλής. Χρήσιμο για έλεγχο δευτεροπαθών αιτιών.

Διάγνωση:

• Φυσιολογικό: T-score > −1,0
• Οστεοπενία: T-score από −1,0 έως −2,5
• Οστεοπόρωση: T-score ≤ −2,5 ή/και χαμηλής ενέργειας κάταγμα ισχίου / σπονδύλου, ανεξάρτητα από το T-score.

2. Εκτίμηση κινδύνου κατάγματος – FRAX

Ο δείκτης FRAX υπολογίζει τον δεκαετή κίνδυνο κατάγματος (ισχίου και μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος) λαμβάνοντας υπόψη:

• ηλικία, φύλο, βάρος/ύψος,
• προηγούμενο κάταγμα χαμηλής βίας,
• κάπνισμα, αλκοόλ, χρήση κορτιζόνης,
• οικογενειακό ιστορικό κατάγματος ισχίου,
• οστική πυκνότητα του μηριαίου αυχένα.

Ο συνδυασμός DEXA + FRAX βοηθά να κριθεί αν χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή ή αρκεί εντατική πρόληψη και παρακολούθηση.

Πότε πρέπει να ελεγχθώ για οστεοπόρωση;

Ο έλεγχος δεν απευθύνεται μόνο σε όσους έχουν ήδη πάθει κάταγμα. Στόχος είναι η πρόληψη του πρώτου κατάγματος.

Σε γενικές γραμμές, συνιστάται:

• Γυναίκες ≥ 65 ετών: συστηματικός έλεγχος οστικής πυκνότητας.
• Άνδρες ≥ 70 ετών: έλεγχος ιδιαίτερα αν υπάρχουν πρόσθετοι παράγοντες κινδύνου.
• Γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση < 65 ετών με σημαντικούς παράγοντες κινδύνου (προηγούμενο κάταγμα, κορτιζόνη κ.λπ.).
• Άτομα κάθε ηλικίας με χαμηλής ενέργειας κάταγμα (π.χ. κάταγμα σπονδύλου ή ισχίου μετά από απλή πτώση).
• Άτομα με χρόνιες παθήσεις ή θεραπείες που επηρεάζουν τα οστά (ενδοκρινολογικά, γαστρεντερικά, νεφρικά κ.ά.).

Ο γιατρός θα αξιολογήσει συνολικά τον κίνδυνο και θα προτείνει το κατάλληλο σχέδιο ελέγχου.

Τι μπορώ να κάνω για πρόληψη (ασβέστιο, βιταμίνη D, άσκηση, τρόπος ζωής);

Η πρόληψη ξεκινά από απλά, καθημερινά βήματα: σωστή διατροφή, ήπια άσκηση, αποφυγή καπνίσματος και πτώσεων.

Διατροφή & συμπληρώματα

• Ασβέστιο – συνιστάται συνολική πρόσληψη περίπου 1.000–1.200 mg/ημέρα (από τροφή και συμπληρώματα, αν χρειάζεται). Κύριες πηγές: γαλακτοκομικά, πράσινα φυλλώδη λαχανικά, ξηροί καρποί.
• Βιταμίνη D – απαραίτητη για την απορρόφηση ασβεστίου. Συνιστάται συνήθως 800–1.000 IU/ημέρα σε ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας, με εξατομίκευση ανάλογα με τα επίπεδα 25(OH)D στο αίμα.

Άσκηση & μυϊκή ενδυνάμωση

• Άσκηση με φόρτιση βάρους (περπάτημα, ήπιο τρέξιμο, χορός) – διεγείρει τον σχηματισμό οστού.
• Ασκήσεις ισορροπίας & ενδυνάμωσης κορμού – μειώνουν τον κίνδυνο πτώσεων.
• Αποφυγή μακροχρόνιας ακινησίας· η πλήρης αδράνεια «καταστρέφει» τα οστά.

Τρόπος ζωής

• Διακοπή καπνίσματος – το κάπνισμα επιταχύνει την απώλεια οστού.
• Περιορισμός αλκοόλ – αποφυγή υπερβολικής κατανάλωσης.
• Διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους – το πολύ χαμηλό βάρος αυξάνει τον κίνδυνο.

Ποιες φαρμακευτικές θεραπείες υπάρχουν & πότε ξεκινούν;

Η φαρμακευτική αγωγή δεν είναι απαραίτητη σε όλους, αλλά είναι κρίσιμη σε όσους έχουν ήδη κάταγμα ή πολύ χαμηλή οστική πυκνότητα / υψηλό δείκτη FRAX.

Βασικές κατηγορίες φαρμάκων (ενδεικτικά):

• Διφωσφονικά (alendronate, risedronate, zoledronic acid κ.ά.) – μειώνουν τη δραστηριότητα των οστεοκλαστών, σταθεροποιούν ή αυξάνουν την οστική πυκνότητα.
• Ορμονική θεραπεία / SERMs (όπου ενδείκνυται, κυρίως σε πρώιμη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο, με προσεκτική αξιολόγηση κινδύνου–οφέλους).
• Παραθορμόνη / αναβολικοί παράγοντες (teriparatide) – διεγείρουν σχηματισμό νέου οστού σε επιλεγμένες βαριές περιπτώσεις.
• Αναστολείς RANKL (denosumab) – αναστέλλουν την ωρίμανση οστεοκλαστών.

Ένα χαμηλής ενέργειας κάταγμα ισχίου ή σπονδύλου αποτελεί ήδη κριτήριο για έναρξη θεραπείας, ανεξάρτητα από το ακριβές T-score. Σε άλλες περιπτώσεις, η απόφαση βασίζεται σε συνδυασμό:

• T-score (ιδίως ≤ −2,5),
• FRAX (υψηλός δεκαετής κίνδυνος κατάγματος),
• συνολικής κλινικής εικόνας και προφίλ κινδύνου.

Πώς αντιμετωπίζονται τα σπονδυλικά συμπιεστικά κατάγματα;

Στόχος είναι η ανακούφιση από τον πόνο, η ταχεία κινητοποίηση και η αποφυγή περαιτέρω παραμόρφωσης.

Συντηρητική αντιμετώπιση

• Βραχυχρόνια ανάπαυση και αποφόρτιση (όχι παρατεταμένη ακινησία).
• Αναλγητικά – κλιμάκωση ανάλογα με την ένταση του πόνου.
• Ορθοπεδικός κηδεμόνας (LSO/TLSO) σε επιλεγμένες περιπτώσεις για σταθεροποίηση.
• Φυσικοθεραπεία με έμφαση στην ενδυνάμωση ραχιαίων μυών & ισορροπία.

Ελάχιστα επεμβατικές τεχνικές

• Σπονδυλοπλαστική / κυφοπλαστική – έγχυση ειδικού οστικού τσιμέντου μέσα στον σπόνδυλο (και σε κυφοπλαστική με προ-διαμόρφωση ύψους με μπαλόνι), με στόχο:
  • ταχεία ανακούφιση του πόνου,
  • σταθεροποίηση του κατάγματος,
  • εν μέρει αποκατάσταση ύψους και μείωση κύφωσης σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Ανοικτή χειρουργική

Σε πιο σύνθετα κατάγματα με νευρολογικό έλλειμμα, σοβαρή αστάθεια ή προοδευτική παραμόρφωση μπορεί να απαιτείται:

• αποσυμπίεση νευρικών στοιχείων (νωτιαίου μυελού/ριζών),
• σπονδυλοδεσία με υλικά (βίδες, ράβδοι) για αποκατάσταση της ευθυγράμμισης και σταθερότητα.

Η απόφαση εξατομικεύεται με βάση την ηλικία, συνοδά νοσήματα, βαθμό πόνου, νευρολογική εικόνα και τη γενικότερη λειτουργικότητα του ασθενούς.

Η σημασία της οστεοπόρωσης αν χρειαστώ χειρουργείο στη σπονδυλική στήλη;

Η οστεοπόρωση δεν αποκλείει τη χειρουργική επέμβαση, αλλά αυξάνει την τεχνική δυσκολία και τον κίνδυνο επιπλοκών. Απαιτείται προσεκτικός προεγχειρητικός σχεδιασμός.

Βασικές παράμετροι που εξετάζει η νευροχειρουργική ομάδα:

• Ποιότητα οστού – ιδανικά υπάρχει πρόσφατη DEXA ή άλλη ένδειξη οστικής κατάστασης.
• Κίνδυνος χαλάρωσης υλικών – σε πολύ οστεοπορωτικό οστό μπορεί να υπάρχει αυξημένος κίνδυνος «pull-out» των βιδών ή αστοχίας της σπονδυλοδεσίας.
• Δυνατότητα για προ-θεραπεία (π.χ. διφωσφονικά/αναβολικοί παράγοντες).
• Χρήση ενισχυτικών τεχνικών – π.χ. οστικό τσιμέντο, μεγαλύτερων ή πολυαξονικών βιδών, πρόσθετων σημείων καθήλωσης (μεγαλύτερο μήκος κατασκευής).

Ο στόχος είναι πάντα ένας: σταθερή, ανθεκτική κατασκευή που θα επιτρέψει την αποσυμπίεση των νευρικών δομών, τη διόρθωση της παραμόρφωσης και τη διατήρηση της κινητικότητας/ποιότητας ζωής, με όσο το δυνατόν μικρότερο κίνδυνο επιπλοκών.

Πρακτικές συμβουλές για την καθημερινότητα & την πρόληψη πτώσεων

Η καλύτερη «θεραπεία» για το οστεοπορωτικό κάταγμα είναι η πρόληψη. Μικρές παρεμβάσεις στην καθημερινότητα μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο.

Ενδεικτικά μέτρα:

• Ασφαλές σπίτι – απομάκρυνση χαλιών που γλιστρούν, καλωδίων, μικρών εμποδίων, καλός φωτισμός στους διαδρόμους και την τουαλέτα.
• Μπάνιο – αντιολισθητικά πατάκια, χειρολαβές, κάθισμα στο ντους σε πιο ευάλωτους ασθενείς.
• Υπόδηση – σταθερά, κλειστά παπούτσια με αντιολισθητική σόλα, αποφυγή παντοφλών που γλιστρούν εύκολα.
• Έλεγχος όρασης & ακοής – έγκαιρη διόρθωση προβλημάτων με γυαλιά, ακουστικά, όπου χρειάζεται.
• Ρύθμιση φαρμάκων – αποφυγή υπερβολικής καταστολής ή υπότασης που μπορεί να προκαλέσει ζάλη/πτώσεις.
• Τακτικές ασκήσεις ισορροπίας (π.χ. πρόγραμμα φυσικοθεραπείας, απλές ασκήσεις στο σπίτι).