✓ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ

Αδενώματα Υπόφυσης

Οι όγκοι της υπόφυσης αποτελούν περίπου 10–15% των πρωτοπαθών ενδοκράνιων νεοπλασμάτων και συγκαταλέγονται στους συχνότερους πρωτοπαθείς όγκους του εγκεφάλου. Η μεγάλη πλειονότητα είναι καλοήθη αδενώματα που προέρχονται από την πρόσθια υπόφυση, ενώ πάνω από τους μισούς είναι μικροαδενώματα (< 10 mm).

Η κλινική εικόνα συνήθως δεν οφείλεται “μόνο” στο μέγεθος. Οι ασθενείς εμφανίζουν συμπτώματα είτε από ορμονική υπερέκκριση (λειτουργικά αδενώματα), είτε από ορμονική ανεπάρκεια λόγω συμπίεσης του φυσιολογικού αδένα, είτε από πιεστικά φαινόμενα (οπτικό χίασμα, σηραγγώδης κόλπος, υπερ-εφιππιακή επέκταση).

10–15% πρωτοπαθών ενδοκρανίων όγκων Συχνά: μικροαδενώματα (<10 mm) 60–70%: λειτουργικά (εκκριτικά) Κλασικό εύρημα: αμφικροταφική ημιανοψία MRI υπόφυσης με σκιαγραφικό (dynamic) Διασφηνοειδική προσπέλαση: προσέγγιση 1ης γραμμής

Τι είναι οι όγκοι της υπόφυσης και ποια είναι τα βασικά είδη;

Οι περισσότερες βλάβες είναι αδενώματα της πρόσθιας υπόφυσης, καλοήθη αλλά κλινικά συμπτωματικά λόγω έκκρισης ορμονών ή πίεσης.

Η υπόφυση είναι ο “κεντρικός ρυθμιστής” πολλών ενδοκρινικών αξόνων. Οι όγκοι της υπόφυσης είναι συνήθως αδενώματα που αναπτύσσονται από τα κύτταρα της πρόσθιας υπόφυσης. Τα αδενώματα ταξινομούνται πρακτικά σε:

  • Λειτουργικά (εκκριτικά): προκαλούν κλινικό σύνδρομο από υπερέκκριση ορμόνης.
  • Μη λειτουργικά: δεν δίνουν τυπικό κλινικό σύνδρομο υπερέκκρισης και συχνά εκδηλώνονται με πιεστικά φαινόμενα ή υποφυσιακή ανεπάρκεια.

Με βάση το μέγεθος:

  • Μικροαδένωμα: < 10 mm (πολύ συχνό).
  • Μακροαδένωμα: ≥ 10 mm (εκδήλωση με πιεστικά φαινόμενα/οπτικά συμπτώματα).

Πόσο συχνοί είναι και σε ποιες ηλικίες εμφανίζονται;

Είναι από τους συχνότερους πρωτοπαθείς ενδοκράνιους όγκους και εμφανίζονται κυρίως στην ενήλικη ζωή.

Οι όγκοι της υπόφυσης αντιστοιχούν περίπου στο 10–15% των πρωτοπαθών ενδοκράνιων νεοπλασμάτων και αποτελούν την 3η συχνότερη πρωτοπαθή ενδοκράνια νεοπλασία. Παρατηρούνται συχνότερα από την 3η έως την 6η δεκαετία.

Σε νεκροτομικές/απεικονιστικές σειρές δεν υπάρχει σαφής προτίμηση φύλου, όμως σε χειρουργικές σειρές συχνά αναφέρεται μεγαλύτερη παρουσία στις γυναίκες — πιθανότατα επειδή εκδηλώσεις όπως διαταραχές ορμονικού κύκλου οδηγούν σε νωρίτερη διερεύνηση.

Λειτουργικά αδενώματα: ποια ορμονικά σύνδρομα προκαλούν;

Περίπου 60–70% των αδενωμάτων είναι εκκριτικά. Η κλινική εικόνα εξαρτάται από την ορμόνη που υπερεκκρίνεται.

Συχνότερα λειτουργικά αδενώματα:

  • Προλακτινώματα (PRL): αμηνόρροια/διαταραχές κύκλου και γαλακτόρροια στις γυναίκες, μειωμένη libido/στυτική δυσλειτουργία στους άνδρες.
  • Σωματοτρόφα (GH → IGF-1): ακρομεγαλία στους ενήλικες (και σπανιότερα γιγαντισμός σε παιδιά).
  • Κορτικοτρόφα (ACTH): νόσος Cushing.
  • Θυρεοτρόφα (TSH): κλινική εικόνα υπερθυρεοειδισμού.

Υπάρχουν και αδενώματα με γοναδοτροπική έκκριση, τα οποία όμως συχνά είναι κλινικά μη λειτουργικά και παρουσιάζονται ως μακροαδενώματα με πιεστικά συμπτώματα.

Μη λειτουργικά αδενώματα: τι σημαίνει “φαινόμενο μάζας” στην περιοχή της υπόφυσης;

Μεγαλύτερες βλάβες μπορεί να πιέσουν οπτικές/νευρικές δομές ή να επεκταθούν υπερσφηνοειδικά και πλάγια.

Τα μη λειτουργικά αδενώματα συχνά ανακαλύπτονται όταν έχουν ήδη αυξηθεί σε μέγεθος. Η ανατομική θέση της υπόφυσης (τουρκικό εφίππιο) είναι “στενή” και γειτνιάζει με κρίσιμες δομές:

  • Οπτικό χίασμα (υπερσφηνοειδικά) → διαταραχές οπτικών πεδίων.
  • Σηραγγώδης κόλπος (πλάγια) → κρανιακά νεύρα III, IV, V1, V2, VI.
  • Υποθάλαμος και 3η κοιλία (σε πολύ μεγάλες βλάβες) → σπανιότερα υδροκέφαλος/διαταραχές ΕΝΥ.

Η κεφαλαλγία είναι συχνό σύμπτωμα σε μακροαδενώματα, αλλά δεν είναι πάντα ειδική.

Υποφυσιακή ανεπάρκεια: ποια συμπτώματα συνηγορούν για έλλειψη ορμονών;

Η χρόνια συμπίεση της φυσιολογικής υπόφυσης μπορεί να οδηγήσει σε σταδιακή μείωση ορμονικής λειτουργίας.

Όταν ο όγκος πιέζει τον φυσιολογικό ιστό της υπόφυσης, μπορεί να εμφανιστεί υποϋποφυσισμός ή ακόμη και πανυποφυσισμός. Τα συμπτώματα εξαρτώνται από το ποιος άξονας επηρεάζεται:

  • Γοναδοτροπίνες: μειωμένη libido, διαταραχές κύκλου, υπογονιμότητα.
  • Θυρεοειδικός άξονας: κόπωση, αύξηση βάρους, ψυχρότητα, δυσκοιλιότητα.
  • GH/IGF-1 (ενήλικες): μειωμένη ενέργεια, αλλαγές σύστασης σώματος (μη ειδικά).
  • ACTH/κορτιζόλη: αδυναμία, υπόταση, ναυτία — αυτός ο άξονας έχει ιδιαίτερη κλινική βαρύτητα.

Οι γοναδοτροπικές λειτουργίες συχνά επηρεάζονται πρώτες σε χρόνια πίεση, όμως κάθε ασθενής χρειάζεται εξατομικευμένο ενδοκρινολογικό έλεγχο.

Τι συμβαίνει με την όραση; (οπτικό χίασμα & αμφικροταφική ημιανοψία)

Η κλασική εξέταση που “χτυπά καμπανάκι” σε μακροαδένωμα είναι η διαταραχή οπτικών πεδίων.

Η υπερσφηνοειδική επέκταση ενός όγκου μπορεί να πιέσει το οπτικό χίασμα. Η πιο τυπική εκδήλωση είναι αμφικροταφική ημιανοψία (απώλεια των κροταφικών ημίσεων των οπτικών πεδίων). Συχνά, επηρεάζονται πρώτα τα άνω κροταφικά πεδία, λόγω της διάταξης των ινών στο χίασμα.

Πρακτικά: Σε ύποπτη βλάβη σέλας, η οφθαλμολογική εκτίμηση με έλεγχο οπτικών πεδίων είναι κρίσιμο μέρος του προεγχειρητικού/θεραπευτικού σχεδιασμού.

Πώς γίνεται ο ενδοκρινολογικός έλεγχος; (PRL, ACTH, IGF-1 κ.ά.)

Ο ενδοκρινολογικός έλεγχος πρέπει να είναι ολοκληρωμένος: αναζητά υπερέκκριση και ταυτόχρονα αξιολογεί πιθανή ανεπάρκεια.

Η αρχική εργαστηριακή εκτίμηση σε ύποπτη βλάβη σέλας συνήθως περιλαμβάνει (ανάλογα με το κλινικό πλαίσιο):

  • PRL (προλακτίνη)
  • GH / IGF-1 (άξονας αυξητικής)
  • ACTH και κορτιζόλη
  • TSH και ελεύθερη T4
  • LH / FSH και ορμόνες φύλου (τεστοστερόνη / οιστραδιόλη, κατά περίπτωση)

Προλακτίνη: δύο κλασικές “παγίδες”

  • Hook effect: σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα PRL, κάποια τεστ μπορεί να “δείξουν” ψευδώς χαμηλή τιμή. Όταν υπάρχει ισχυρή υποψία προλακτινώματος, ζητείται σειριακή αραίωση και επανέλεγχος.
  • Stalk effect: ήπια αύξηση PRL μπορεί να προκύψει από διακοπή της ντοπαμινεργικής αναστολής λόγω συμπίεσης στελέχους υπόφυσης/υποθαλάμου — δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με προλακτίνωμα.

Σε υποψία νόσου Cushing, συχνά απαιτούνται ειδικότερες δοκιμασίες για διάκριση ενδογενούς υπερκορτιζολαιμίας και εντοπισμό προέλευσης ACTH.

MRI υπόφυσης: γιατί χρειάζεται “dynamic” πρωτόκολλο για μικροαδενώματα;

Η MRI με σκιαγραφικό είναι η εξέταση εκλογής, όμως τα μικροαδενώματα απαιτούν ειδικό πρωτόκολλο για μεγαλύτερη ευαισθησία.

Η MRI υπόφυσης με γαδολίνιο είναι η βασική απεικονιστική εξέταση. Σε μικροαδενώματα, η αντίθεση με τον φυσιολογικό ιστό μπορεί να είναι λεπτή: ο φυσιολογικός αδένας συνήθως ενισχύεται έντονα (λόγω ιδιαίτερης αγγείωσης), ενώ το μικροαδένωμα συχνά ενισχύεται πιο αργά ή λιγότερο. Γι’ αυτό προτιμάται dynamic MRI με καθυστερημένες λήψεις μετά σκιαγραφικό.

Η MRI είναι επίσης καθοριστική για:

  • σχέση με οπτικό χίασμα
  • πλάγια επέκταση/διήθηση προς σηραγγώδη κόλπο
  • σχέση με καρωτίδες
  • βαθμό υπερσφηνοειδικής επέκτασης

Τα πολύ μικρά εκκριτικά αδενώματα (π.χ. σε νόσο Cushing) είναι δυνατόν να μην μπορούν να απεικονιστούν καθαρά στην MRI, τότε ο εντοπισμός μπορεί να απαιτήσει άλλες εξειδικευμένες μεθόδους (ανά περίπτωση).

Πότε αρκεί παρακολούθηση και πότε χρειάζεται θεραπεία;

Η απόφαση εξαρτάται από τα συμπτώματα, την ορμονική λειτουργία και πιθανά πιεστικά φαινόμενα.

Δεν χρειάζονται όλοι οι όγκοι άμεση παρέμβαση. Σε περιπτώσεις ασθενών με ασυμπτωματικά μικροαδενώματα έχει φανεί ότι οι περισσότεροι όγκοι δεν αυξάνονται σημαντικά με τον χρόνο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, επιλέγεται συνήθως:

  • παρακολούθηση με MRI σε κατάλληλα διαστήματα,
  • επαναξιολόγηση ορμονών,
  • έλεγχος οπτικών πεδίων, όταν υπάρχει εγγύτητα με το οπτικό χίασμα.

Αντίθετα, πιο επείγουσα θεραπεία συζητάμε όταν υπάρχει:

  • διαταραχή όρασης ή σαφής πίεση στο οπτικό χίασμα,
  • ορμονικό σύνδρομο υπερέκκρισης που απαιτεί έλεγχο,
  • προοδευτική αύξηση μεγέθους σε διαδοχικές εξετάσεις,
  • σημεία υποφυσιακής ανεπάρκειας που επιδεινώνονται,
  • κλινική εικόνα αποπληξίας υπόφυσης.

Φαρμακευτική αντιμετώπιση (κυρίως προλακτινώματα): τι να περιμένω;

Τα προλακτινώματα είναι η βασική εξαίρεση όπου η πρώτη γραμμή αντιμετώπισης είναι συνήθως φαρμακευτική.

Τα προλακτινώματα αποτελούν σημαντικό ποσοστό των αδενωμάτων υπόφυσης. Σε αντίθεση με άλλους τύπους αδενωμάτων, εδώ η φαρμακευτική θεραπεία είναι συνήθως η αρχική επιλογή, εφόσον η νευρολογική εικόνα είναι σταθερή και υπάρχει δυνατότητα στενής παρακολούθησης του ασθενούς.

Κύρια φάρμακα: αγωνιστές ντοπαμίνης όπως καβεργολίνη ή βρωμοκρυπτίνη.

  • Στόχοι: πτώση PRL, συρρίκνωση όγκου, βελτίωση συμπτωμάτων.
  • Η καβεργολίνη συχνά προτιμάται λόγω καλύτερου προφίλ ανεκτικότητας και αποτελεσματικότητας σε πολλές περιπτώσεις.
Πότε συζητάμε χειρουργείο σε προλακτίνωμα; Όταν υπάρχει αντοχή/ατελής ανταπόκριση στη θεραπεία, αδυναμία ανοχής ανεπιθύμητων ενεργειών, ή σε επιλεγμένες περιπτώσεις διηθητικού/επιθετικού όγκου όπου απαιτείται αποσυμπίεση.

Για άλλους τύπους εκκριτικών αδενωμάτων (GH/ACTH/TSH), η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να έχει ρόλο σε ειδικές περιπτώσεις, αλλά δεν αποτελεί την κλασική πρώτη γραμμή θεραπείας όταν υπάρχει σαφής χειρουργική ένδειξη.

Χειρουργείο υπόφυσης (διασφηνοειδική προσπέλαση): ενδείξεις, τεχνική, ασφάλεια

Η διασφηνοειδική προσπέλαση αποτελεί την καθιερωμένη χειρουργική οδό για την πλειονότητα των υποφυσιακών όγκων.

Η χειρουργική αντιμετώπιση είναι συχνά απαραίτητη, ειδικά όταν υπάρχει πίεση οπτικού χιάσματος, σημαντικά φαινόμενα μάζας, ή εκκριτικό αδένωμα όπου η άμεση αφαίρεση αποτελεί την πιο αποτελεσματική οδό ελέγχου.

Βασικές ενδείξεις χειρουργείου:

  • Μακροαδένωμα με διαταραχή οράσεως ή πίεση στο οπτικό χίασμα.
  • Εκκριτικά αδενώματα όπως ACTH-εκκριτικά, TSH-εκκριτικά, GH-εκκριτικά (κατά κανόνα 1η γραμμή όταν είναι εφικτό).
  • Μη λειτουργικά αδενώματα με προοδευτική αύξηση, υποφυσιακή ανεπάρκεια ή πιεστικά φαινόμενα.
  • Προλακτινώματα με αντοχή/δυσανεξία στη φαρμακευτική θεραπεία και συνοδά συμπτώματα.

Η διασφηνοειδική προσπέλαση μπορεί να γίνει μικροσκοπικά ή ενδοσκοπικά. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι σε έμπειρα χέρια, όπως η ομάδα της Neuroknife, οι δύο τεχνικές προσφέρουν υψηλά ποσοστά ασφάλειας και αποτελεσματικότητας, με την επιλογή να καθορίζεται από ανατομικούς/τεχνικούς παράγοντες.

Πιθανές επιπλοκές περιλαμβάνουν διαφυγή ΕΝΥ και παροδικό/σπανιότερα μόνιμο άποιο διαβήτη. Σοβαρές επιπλοκές όπως η κάκωση μεγάλων αγγείων και βλάβες επί του οπτικού συστήματος είναι σπάνιες σε έμπειρα κέντρα, αλλά πάντα συζητούνται προεγχειρητικά.

Αποπληξία υπόφυσης & συχνές ερωτήσεις — πότε να ζητήσετε άμεσα βοήθεια;

Η αποπληξία υπόφυσης είναι επείγουσα κατάσταση που απαιτεί άμεση αντιμετώπιση και στενή παρακολούθηση.

Η αποπληξία υπόφυσης είναι αιμορραγία ή/και έμφρακτο μέσα σε προϋπάρχον αδένωμα υπόφυσης. Μπορεί να εκδηλωθεί με:

  • αιφνίδια, έντονη κεφαλαλγία,
  • νέα οπτική διαταραχή ή διπλωπία,
  • οξεία κρανιακή νευροπάθεια,
  • σημεία ορμονικής ανεπάρκειας (ιδίως κορτιζόλης), έως και διαταραχή επιπέδου συνείδησης.
Επείγον: Σε υποψία αποπληξίας, απαιτείται άμεση ιατρική εκτίμηση. Η αρχική σταθεροποίηση περιλαμβάνει υποστηρικτικά μέτρα και συχνά χορήγηση κορτικοστεροειδών. Στις περισσότερες περιπτώσεις ακολουθεί επείγουσα διασφηνοειδική αποσυμπίεση.
Έχω μικροαδένωμα χωρίς συμπτώματα. Χρειάζεται χειρουργείο;

Συνήθως όχι. Τα περισσότερα ασυμπτωματικά μικροαδενώματα παρακολουθούνται με ενδοκρινολογικό έλεγχο και MRI σε κατάλληλα διαστήματα. Η ένδειξη αλλαγής στρατηγικής εισέρχεται όταν εμφανιστούν συμπτώματα, ορμονικές διαταραχές ή τεκμηριωμένη αύξηση μεγέθους.

Αν η MRI δείξει επέκταση προς σηραγγώδη κόλπο, τι σημαίνει;

Πλάγια επέκταση μπορεί να δυσκολεύει την πλήρη αφαίρεση και σχετίζεται με πιθανή εμπλοκή κρανιακών νεύρων. Η απόφαση καθορίζεται από την ανατομία, την ορμονική δραστηριότητα, τα συμπτώματα και τη συνολική στρατηγική (χειρουργείο ± συμπληρωματικές θεραπείες σε επιλεγμένες περιπτώσεις).

Γιατί ζητάτε έλεγχο οπτικών πεδίων ακόμη κι αν “βλέπω καλά”;

Μικρές διαταραχές στα οπτικά πεδία μπορεί να υπάρχουν πριν καν γίνουν αντιληπτές από τον ασθενή στην καθημερινότητα. Ο έλεγχος οπτικών πεδίων βοηθά να τεκμηριωθεί τυχόν πίεση στο οπτικό χίασμα και να καθοριστεί σωστά ο χρόνος και ο τύπος θεραπείας.

Τι είναι η αποπληξία υπόφυσης;

Πρόκειται για αιμορραγία ή/και έμφρακτο μέσα σε προϋπάρχον αδένωμα. Μπορεί να εμφανιστεί με αιφνίδια έντονη κεφαλαλγία, νέες οπτικές διαταραχές/διπλωπία και οξεία ορμονική ανεπάρκεια (ιδίως κορτιζόλης). Απαιτεί επείγουσα αντιμετώπιση.

Στην Neuroknife, η προσέγγιση είναι συνδυαστική: νευροχειρουργική εκτίμηση με πλήρη ενδοκρινολογικό έλεγχο, υψηλής ποιότητας MRI υπόφυσης και, όπου χρειάζεται, οφθαλμολογική αξιολόγηση. Στόχος είναι ένα πλάνο που είναι σαφές, ασφαλές και εξατομικευμένο — είτε πρόκειται για παρακολούθηση, φαρμακευτική ρύθμιση ή χειρουργική θεραπεία.

Πότε να ζητήσετε εξειδικευμένη εκτίμηση για όγκο υπόφυσης;

Αν εμφανίσετε διαταραχές όρασης, έντονη/επίμονη κεφαλαλγία, συμπτώματα που υποδηλώνουν ορμονική υπερέκκριση (π.χ. διαταραχές κύκλου/γαλακτόρροια, συμπτώματα Cushing, ακρομεγαλία), ή ενδείξεις ορμονικής ανεπάρκειας, τότε η έγκαιρη αξιολόγηση βοηθά στο να αποφευχθούν καθυστερήσεις και να επιλεγεί η σωστή θεραπευτική οδός.

Κλείστε ραντεβού / Ζητήστε δεύτερη γνώμη

© Neuroknife — Πρωτότυπο ιατρικό περιεχόμενο των ιατρών μας, παρέχεται αποκλειστικά για εκπαίδευση και ενημέρωση ασθενών.

Κλείστε Ραντεβού Επικοινωνία