Σπονδυλοαρθρίτιδες & Αγκυλοποιητική Σπονδυλίτιδα

Τι είναι οι σπονδυλοαρθρίτιδες & η αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα;

Οι σπονδυλοαρθρίτιδες είναι φλεγμονώδεις παθήσεις των αρθρώσεων με κύριο στόχο τη σπονδυλική στήλη και τις ιερολαγόνιες αρθρώσεις – συχνά σε νεαρούς ενήλικες.

Με απλά λόγια, πρόκειται για νοσήματα όπου το ανοσοποιητικό σύστημα προκαλεί χρόνια φλεγμονή σε αρθρώσεις, συνδέσμους και σημεία πρόσφυσης τενόντων (ενθέσεις). Η χαρακτηριστική εικόνα είναι:

• πόνος & δυσκαμψία στη μέση και τον αυχένα, ειδικά το πρωί ή μετά από ανάπαυση,
• βελτίωση με την κίνηση και όχι με την ξεκούραση,
• πιθανή προοδευτική «αγκύλωση» των σπονδύλων μεταξύ τους.

Η αγκυλοποιητική Σπονδυλίτιδα (AS) είναι η κλασική και πιο τυπική μορφή σπονδυλοαρθρίτιδας με κυρίαρχη προσβολή της σπονδυλικής στήλης και των ιερολαγονίων. Σε προχωρημένα στάδια, η σπονδυλική στήλη μπορεί να γίνει σαν «ένα ενιαίο κομμάτι» (bamboo spine) με μεγάλη ευθραυστότητα και αυξημένο κίνδυνο καταγμάτων.

Ποιες μορφές σπονδυλοαρθρίτιδας υπάρχουν;

Η αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα είναι η πιο χαρακτηριστική, αλλά ανήκει σε μεγαλύτερη οικογένεια νοσημάτων.

Κύριες μορφές σπονδυλοαρθρίτιδας:

• Αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα (AS) – κυρίαρχη προσβολή της σπονδυλικής στήλης & ιερολαγονίων, προοδευτική αγκύλωση, «bamboo spine».
• Ψωριασική αρθρίτιδα – συνδυασμός ψωρίασης δέρματος/νυχιών με αρθρίτιδα, ενίοτε προσβολή σπονδυλικής στήλης.
• Αντιδραστική αρθρίτιδα (Reiter) – αρθρίτιδα μετά από λοίμωξη (ουρογεννητική ή γαστρεντερική), που μπορεί να προσβάλει και τη σπονδυλική στήλη.
• Εντεροπαθητική αρθρίτιδα – σε ασθενείς με φλεγμονώδη νόσο εντέρου (Crohn, ελκώδη κολίτιδα).
• Αδιαφοροποίητη σπονδυλοαρθρίτιδα – περιπτώσεις με κλινικά χαρακτηριστικά σπονδυλοαρθρίτιδας χωρίς πλήρη ένταξη σε συγκεκριμένη κατηγορία.

Όλες μοιράζονται κοινά στοιχεία (φλεγμονώδη οσφυαλγία, ενθεσοπάθεια, πιθανή HLA-B27 θετικότητα), αλλά διαφέρουν ως προς τη συνολική κλινική εικόνα και τα συνοδά όργανα που προσβάλλονται.

Πόσο συχνές είναι & ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Η αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα (ΑS) είναι σχετικά σπάνια και συχνά αφορά άτομα σε παραγωγική ηλικία.

Η επίπτωση της AS στον γενικό πληθυσμό κυμαίνεται περίπου στο 0,1–0,2%, με σαφή προτίμηση στους άνδρες (αναλογία περίπου 3:1). Παρόλα αυτά, οι γυναίκες επίσης νοσούν, συχνά με πιο ύπουλη ή λιγότερο τυπική εικόνα.

Παράγοντες κινδύνου:

• Θετικότητα HLA-B27.
• Οικογενειακό ιστορικό σπονδυλοαρθρίτιδας.
• Νεαρή ηλικία έναρξης χρόνιας οσφυαλγίας (συχνά < 40 ετών).
• Συνύπαρξη ψωρίασης, εντεροπαθειών ή προηγημένων λοιμώξεων.

Η έγκαιρη αναγνώριση των χαρακτηριστικών της φλεγμονώδους οσφυαλγίας σε νέους ενήλικες είναι καθοριστική για να μην χαθεί πολύτιμος χρόνος μέχρι τη διάγνωση.

Ποια είναι η παθοφυσιολογία & ο ρόλος του HLA-B27;

Οι σπονδυλοαρθρίτιδες είναι αυτοάνοσα φλεγμονώδη νοσήματα με ιδιαίτερη προτίμηση στις ενθέσεις και τις σπονδυλικές αρθρώσεις.

Το HLA-B27 είναι ένα μόριο του μείζονος συμπλέγματος ιστοσυμβατότητας (MHC) που παρουσιάζει αντιγόνα σε Τ-λεμφοκύτταρα. Σε ευαίσθητα άτομα ο συνδυασμός γενετικής προδιάθεσης (HLA-B27 και άλλα γονίδια) και περιβαλλοντικών παραγόντων (συνήθως λοιμώξεις) οδηγεί σε:

• ενθεσίτιδα – φλεγμονή στα σημεία πρόσφυσης τενόντων/συνδέσμων στο οστό,
• αρθρίτιδα στις ιερολαγόνιες αρθρώσεις και τις σπονδυλικές αρθρώσεις,
• οστεοποίηση & σχηματισμό συνδεσμοφύτων κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης.

Με την πάροδο των ετών, η επαναλαμβανόμενη φλεγμονή–επούλωση οδηγεί σε αγκύλωση» των σπονδύλων μεταξύ τους, με αποτέλεσμα τη χαρακτηριστική εικόνα «bamboo spine» και μεγάλη δυσκαμψία.

Ποια είναι τα βασικά συμπτώματα – τι σημαίνει «φλεγμονώδης» πόνος;

Το πρότυπο του πόνου είναι διαφορετικό από την «κοινή» μηχανική οσφυαλγία. Αυτό είναι και το κλειδί της αναγνώρισης.

Χαρακτηριστικά φλεγμονώδους πόνου στη σπονδυλική στήλη:

• Έναρξη σε ηλικία < 40–45 ετών.
• Βραδεία, ύπουλη έναρξη (όχι ξαφνικός πόνος μετά από κίνηση/κάκωση).
• Πρωινή δυσκαμψία > 30 λεπτά, με αίσθηση δυσκολίας κίνησης στη μέση/ράχη.
• Πόνος στο δεύτερο μισό της νύχτας, που ξυπνά τον ασθενή.
• Βελτίωση με την κίνηση/άσκηση, όχι με την ανάπαυση.
• Εναλλασσόμενος πόνος στους γλουτούς (αντανάκλαση από ιερολαγόνιες αρθρώσεις).

Επιπλέον μπορεί να υπάρχουν:

• πόνος στις φτέρνες ή άλλα σημεία ενθέσεων (Αχίλλειος τένοντας, πελματιαία απονεύρωση),
• πόνος/οίδημα σε περιφερικές αρθρώσεις (ισχία, ώμοι, γόνατα),
• κόπωση, χαμηλός πυρετός σε περιόδους έξαρσης.

Ποιες είναι οι εξωαρθρικές εκδηλώσεις (οφθαλμοί, δέρμα, έντερο, καρδιά);

Οι σπονδυλοαρθρίτιδες δεν περιορίζονται στις αρθρώσεις – μπορεί να προσβάλλουν πολλά συστήματα, γι’ αυτό απαιτείται διεπιστημονική παρακολούθηση.

Συχνές εξωαρθρικές εκδηλώσεις:

• Οφθαλμολογικές – οξεία πρόσθια ραγοειδίτιδα (επώδυνο, κόκκινο μάτι με φωτοφοβία και θάμβος όρασης).
• Δερματικές – ψωρίαση, δερματικά έλκη ή αγγειίτιδες ανάλογα με τον τύπο της σπονδυλοαρθρίτιδας.
• Γαστρεντερικές – συνύπαρξη φλεγμονώδους νόσου εντέρου (Crohn, ελκώδης κολίτιδα), κοιλιακό άλγος, διάρροια.
• Καρδιαγγειακές – αορτίτιδα, βαλβιδοπάθειες, διαταραχές αγωγιμότητας (σε προχωρημένα στάδια).

Η παρουσία τέτοιων εκδηλώσεων ενισχύει την υποψία σπονδυλοαρθρίτιδας και απαιτεί συνεργασία ρευματολόγου, οφθαλμιάτρου, γαστρεντερολόγου, καρδιολόγου κ.ά.

Πώς γίνεται η διάγνωση (κλινικά, εργαστηριακά, απεικονιστικά);

Δεν υπάρχει «μία και μοναδική» εξέταση που να επιβεβαιώνει τη νόσο, η διάγνωση βασίζεται στον συνδυασμό κλινικής εικόνας, εργαστηριακών και απεικονιστικών ευρημάτων.

Βασικά βήματα:

• Κλινική αξιολόγηση – ιστορικό φλεγμονώδους οσφυαλγίας, δυσκαμψίας, ενθεσοπαθειών, περιφερικής αρθρίτιδας, εξωαρθρικών εκδηλώσεων.
• Εργαστηριακός έλεγχος – δείκτες φλεγμονής (ΤΚΕ, CRP), έλεγχος HLA-B27 (θετικός σε πολλούς ασθενείς, αλλά όχι σε όλους).
• Απλές ακτινογραφίες – ιδιαίτερα των ιερολαγονίων αρθρώσεων και της σπονδυλικής στήλης.
• MRI ιερολαγονίων & σπονδυλικής στήλης – ανιχνεύει πρώιμη φλεγμονή (οίδημα οστικού μυελού, σπονδυλοδισκίτιδα) πριν εμφανιστούν μόνιμες δομικές αλλοιώσεις.

Σημαντικό: η έγκαιρη παραπομπή σε ρευματολόγο είναι καθοριστική. Όσο νωρίτερα τεθεί η διάγνωση και ξεκινήσει κατάλληλη θεραπεία, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να αναχαιτιστεί η αγκύλωση και η μόνιμη παραμόρφωση.

Τι δείχνουν οι ακτινογραφίες & ο όρος «bamboo spine»;

Οι απεικονιστικές αλλοιώσεις αντικατοπτρίζουν χρόνια φλεγμονή, οστεοποίηση και αγκύλωση – και σχετίζονται με τον κίνδυνο παραμόρφωσης και κατάγματος.

Χαρακτηριστικά ευρήματα στην αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα:

• Ιερολαγονίτιδα & σύγκαμψη ιερολαγονίων αρθρώσεων – από τα πρώτα ακτινολογικά σημεία.
• Οριακά συνδεσμόφυτα – κάθετες γέφυρες οστού κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης, που ενώνουν τα σώματα των σπονδύλων.
• «Bamboo spine» – τελικά, η σπονδυλική στήλη μοιάζει με ένα συνεχές, άκαμπτο οστό (σαν μπαμπού).
• «Τετράγωνοι» σπόνδυλοι – απώλεια της φυσιολογικής κοίλανσης των σπονδυλικών πλακών λόγω χρόνιας φλεγμονής.
• Σπονδυλοδισκίτιδα – φλεγμονώδης διάβρωση στο επίπεδο μεσοσπονδύλιου δίσκου, συχνά στο θωρακοοσφυϊκό όριο.

Για τον νευροχειρουργό, αυτή η αγκυλωμένη, οστεοποιημένη και οστεοπενική σπονδυλική στήλη σημαίνει αυξημένη ευθραυστότητα – ένα είδος «μακρού οστού» επιρρεπές σε κατάγματα ακόμη και μετά από ήπιο τραύμα.

Πώς αντιμετωπίζονται αρχικά – ρόλος ρευματολόγου & βιολογικών θεραπειών;

Η βάση της θεραπείας είναι συστηματική, ρευματολογική και στοχεύει στον έλεγχο της φλεγμονής και την επιβράδυνση της δομικής βλάβης.

Κύριοι άξονες συντηρητικής αντιμετώπισης:

• Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ΜΣΑΦ) – πρώτης γραμμής για πόνο και δυσκαμψία, με πιθανή επιβραδυντική δράση στην ακτινολογική εξέλιξη σε συνεχόμενη χορήγηση.
• Φυσικοθεραπεία & άσκηση – καθημερινή διατατική, αναπνευστική και εκπαίδευση στάσης για διατήρηση κινητικότητας και πρόληψη κύφωσης.
• Βιολογικοί παράγοντες (π.χ. anti-TNF, αναστολείς IL-17 κ.ά.) – σε μέτριες/σοβαρές μορφές ή όταν τα ΜΣΑΦ δεν επαρκούν, με στόχο καλύτερο έλεγχο της φλεγμονής και βελτίωση ποιότητας ζωής.
• Αντιμετώπιση συνοσηροτήτων – έλεγχος οστεοπενίας/οστεοπόρωσης, καρδιαγγειακού κινδύνου, εντερικής νόσου κ.λπ.

Στόχος είναι πάντοτε η ελάττωση της φλεγμονής, η διατήρηση της κινητικότητας και η πρόληψη της παραμόρφωσης και των καταγμάτων. Η νευροχειρουργική ομάδα συνεργάζεται στενά με τον ρευματολόγο στα προχωρημένα στάδια ή όταν υπάρχουν επιπλοκές από τη σπονδυλική στήλη.

Πότε χρειάζεται νευροχειρουργική παρέμβαση;

Στις περισσότερες περιπτώσεις η θεραπεία είναι φαρμακευτική. Η χειρουργική σπονδυλικής στήλης απαιτείται όταν υπάρχουν σοβαρές επιπλοκές ή παραμορφώσεις.

Τυπικές ενδείξεις για εξειδικευμένη σπονδυλική χειρουργική:

• Σπονδυλικά κατάγματα σε αγκυλοποιημένη σπονδυλική στήλη – συχνά εξαιρετικά ασταθή, ακόμη και μετά από μικρό τραύμα (πτώση από χαμηλό ύψος, χτύπημα).
• Νευρολογικό έλλειμμα (αδυναμία, μούδιασμα, μυελοπάθεια) λόγω στένωσης, ασβεστοποίησης οπίσθιου επιμήκους συνδέσμου ή παραμορφωτικού κατάγματος.
• Σοβαρή κυφωτική παραμόρφωση με διαταραχή ισορροπίας, δυσχέρεια στο περπάτημα, δυσκολία στο να μπορεί να κοιτάζει ο ασθενής «ευθεία» (chin–brow angle), δυσκολία στην αναπνοή ή στη λειτουργικότητα.
• Επώδυνη ψευδάρθρωση (μη επουλωθέν κάταγμα) με χρόνιο, ανθεκτικό πόνο.

Οι επεμβάσεις είναι συχνά τεχνικά απαιτητικές και περιλαμβάνουν μεγάλες σπονδυλοδεσίες, οστεοτομίες και σχολαστικό προεγχειρητικό σχεδιασμό, ώστε να επιτευχθεί σπονδυλική ισορροπία, διόρθωση της παραμόρφωσης και προστασία του νωτιαίου μυελού.

Τι πρέπει να προσέχω στην καθημερινότητα & στην άσκηση;

Η ενεργή συμμετοχή του ασθενούς είναι κρίσιμη. Η στάση, η άσκηση και η αποφυγή τραυματισμών παίζουν μεγάλο ρόλο.

Πρακτικές οδηγίες:

• Καθημερινές διατάσεις & στάση – ασκήσεις για διατήρηση έκτασης θώρακα, αυχένα, ισχίων και αποφυγή συνεχούς σκυφτής θέσης.
• Άσκηση χαμηλής έντασης – περπάτημα, κολύμβηση, ποδήλατο, ασκήσεις ευλυγισίας/ισορροπίας.
• Προσοχή στους τραυματισμούς – αποφυγή δραστηριοτήτων με υψηλό κίνδυνο πτώσης (contact sports, extreme sports), ιδιαίτερα σε προχωρημένη αγκύλωση.
• Προσαρμογές στο σπίτι & στη δουλειά – εργονομική καρέκλα, σωστή θέση οθόνης, συχνά διαλείμματα για κίνηση.
• Αποφυγή καπνίσματος – επηρεάζει αρνητικά τόσο τα οστά όσο και τη συνολική φλεγμονή.

Σε ασθενείς με ήδη αγκυλωμένη, εύθραυστη σπονδυλική στήλη, αντιμετωπίζουμε κάθε τραυματισμό κεφαλής/αυχένα/ράχης με μεγάλη επιφύλαξη: είναι συχνά αναγκαία η άμεση απεικόνιση (CT/MRI) για αποκλεισμό κατάγματος.